16/08/2026
ROOM ACOUSTICS TREATMENT
(Bài viết có sử dụng một số tư liệu của đồng nghiệp - Trân trọng. Hồ Nam Acoustic)
Việc xử lý âm học phòng nghe để nâng cao khả năng trình diễn của bộ dàn âm thanh là vấn đề được nhiều kỹ sư và các công ty nghiên cứu ứng dụng. Sử dụng loại vật liệu gì, mức độ bao nhiêu và đặt ở đâu...đang được các audiophile quan tâm tìm hiểu. Về hình dạng, kích thước phòng nghe, công suất bộ dàn âm thanh, về mức âm, trường âm, độ động, dải động và khả năng thể hiện âm hình sân khấu...để mang lại cảm xúc là điều các audiophile đang tìm cách đạt được.
Thực tế hiện nay để thiết kế một phòng nghe tiêu chuẩn thì điều kiện mà ít audiophile có được khi trang bị bộ dàn nghe nhạc. Bài toán đặt ra là xử lý phòng nghe hiện hữu như thế nào? Chúng ta hãy tìm hiểu một số khái niệm để có giải pháp xử lý mang lại hiệu quả mong muốn.
1.1 Vật liệu tiêu âm (Absorber)
Trước hêt là chúng ta phải hiểu là không có vật liệu nào tiêu âm trên toàn dải tần số nghe, chỉ có vật liệu tiêu âm trên một dải tần số nhất định và được phân làm 3 loại: Vật liệu tiêu âm tần số thấp, vật liệu tiêu âm tần số trung bình và vật liệu tiêu âm tần số cao.
Đăc trưng cho mức độ tiêu âm là hệ số hút âm, hệ số hút âm phụ thuộc vào cấu tạo vật liệu, tỷ trọng, độ dày và diện tích bề mặt. Do vậy với một loại vật liệu có diện tích bề mặt khác nhau, độ dày và tỷ trọng khác nhau thì mức độ tiêu âm cũng khác nhau. Vật liệu tiêu âm thường có kết cấu vật lý đàn hồi, mềm dẻo và tỷ trọng nhẹ, kết cấu rỗng xốp...Khi sóng âm tác động tới bề mặt thì phần lớn năng lượng được hấp thụ qua kết cấu dạng ma sát hoặc dao động thứ cấp. Phần năng lượng này chuyển hóa sang dạng nhiệt trong vật liệu, phần phản xạ lại phòng còn rất nhỏ(tùy vào mức độ tiêu âm). Năng lượng phản xạ này không lớn để tạo ra sóng đứng và thời gian vang trong phòng nghe.
Có một vấn đề là vật liệu tiêu âm tốt ở dải tần số này thì không phải là không tiêu âm ở tần số khác. Tiêu âm tốt ở dải trung chẳng hạn thì cũng tiêu bớt một phần dải cao. Điều này sẽ xẩy ra khi ta cần xử lý ở dải này thì làm kém đi ở dải khác. Kết quả là lại làm mât cân bằng âm thanh trên toàn dải mà rất nhiều audiophile đã gặp phải.
1.2 Vật liệu tán âm(diffusor)
Tán âm thường có các loại sau: Tán âm định hướng(hướng âm thanh vào khu vực nào đó). Tán âm hội tụ(hội tụ âm thanh vào điểm hoặc vị trí nhất định) và tán âm phân tán(phân tán âm thanh ra xung quanh). Bề mặt các loại tán âm này cũng khác nhau. Với tán âm định hướng thường có bề mặt phẳng, tán âm hội tụ có bề mặt lõm như gương cầu. còn tán âm phân tán có bề mặt lồi hoặc khối lồi lõm ma trận. Cũng có những nhà sản xuất đưa ra thiết bị vừa tiêu âm vừa tán âm thông qua việc xoay thiết bi hướng bề mặt tác động sóng âm vào.
Việc sử dụng tán âm thường đối với âm thanh ở dải trung cao và âm cao(Mid treble và Treble). Do năng lượng của các dải tần số này thấp, vậy kích thước bề mặt các vật liệu này phải phù hợp với bước sóng. Vấn đề cần lưu ý là mức âm của dải tần số này và thời gian vang trong phòng. Thời gian vang (RT60) là một thông số rất quan trọng quyết định đến hiệu quả xử lý. Thời gian vang phụ thuộc vào thể tích phòng nghe, hay phụ thuộc chính vào chiều cao, chiều rộng và chiều dài. Thời gian vang cho mỗi phòng có kích thước khác nhau là khác nhau. Thời gian vang được các nhà khoa học Darson&Robison nghiên cứu và đưa ra quy chuẩn cho các loại kích thước phòng. Còn việc tính toán sử dụng vật liệu gì, hệ số tiêu tán âm bao nhiêu và diện tích cần xử lý thì được các nhà khoa học như Sabin, Ering và Morlington đưa ra công thức áp dụng. Việc sử dụng vật liệu tiêu tán âm tác động tới thời gian vang. Thời gian vang ngắn thì âm thanh rõ, mức âm nhỏ và cảm giác khô. Thời gian vang dài âm thanh nhòe rối, kém rõ làm mờ dải động và mất chi tiết. Thời gian vang hợp lý sẽ thể hiện được dải động, độ động, nhạc tính và cảm xúc nghe nhạc.
1.3 Ứng dụng
Hiện nay để tiêu âm có nhiều nhà cung cấp vật liệu, sản phẩm và thiết bị. Các loại này có thể dạng thô như các tấm, dạng hoàn thiện như các panel. Hoặc dạng được nghiên cứu tính toán như các thiết bị. Các loại tấm mút, thảm có kích thước và tỷ trọng khác nhau được các audiophile hay sử dụng. Ưu điểm có giá thành phù hợp, có thể gia công, tạo hình như mong muốn. Và hơn hết là được tự mình sáng tạo và trải nghiệm quá trình xử lý, trải nghiệm sự thay đổi mang lại.
Đối với các tấm tiêu âm (Absorber panel) hay bass trap đã được các công ty nghiên cứu theo các chuẩn âm học. Các loại này sản xuất theo tiêu chuân và có kèm theo các thông số kỹ thuật. Các audiophile thường sử dụng vì hiệu quả mang lại và có nhiều trải nghiệm về số lượng, mức độ, vị trí dịch chuyển...
Để khai thác hết khả năng trình diễn của thiết bị âm thanh, ngoài việc phối ghép, trang bị nguồn phát, nguồn điện và dây dẫn các loại thì việc xử lý âm học phòng cũng rất quan trọng. Sự kết hợp hài hòa của thiết bị, nguồn điện, xử lý phòng nghe sẽ mang lại hiệu quả.
Việc dùng loại nào, số lượng mỗi loại bao nhiêu còn tùy vào các điều kiện cụ thể của phòng nghe. Các cơ sở để áp dụng là công suất thiết bị, đặc tính âm học phòng. Khi có âm thanh thì khối không khí trong phòng sẽ dao động, tần số dao động của khối không khí này trùng với tần số nào của âm thanh thì sẽ bị cộng hưởng. Khi đó mức âm của tần số này tăng lên, đây gọi là hiện tượng cộng hưởng phòng nghe. Các phòng kích thước khác nhau thì tần số cộng hưởng khác nhau, do vậy phòng của audiophile này không áp dụng cho audiophile khác được. Vậy việc xử lý các phòng dựa trên kết quả đo đạc và đôi tai của các nhà thẩm âm. Từ đó đưa ra phương án xử lý hiệu quả về chất lượng kỹ thuật và mỹ thuật. Với các audiophile thông qua quá trình nghe và kinh nghiệm cũng có thể xử lý theo phương pháp quy nạp. Sử dụng đa dạng vật liệu hiện có trên thị trường, trải nghiệm dần qua các lần thay đổi cho đến khi đạt được cảm xúc.
