15/04/2022
सहकारी लेखा सम्वन्धि सामान्य जानकारी
सहकारी लेखा सम्वन्धमा कम जानकारी भएका व्यक्तिहरुका लागि यो विषयबस्तू अति महत्वपुर्ण रहने अपेक्षा गरेको छु । यस परिच्छेदमा सहकारी संचालनका क्रममा दैनिक रुपमा प्रयोगमा आउने कारोवारलार्ई चार खातामा चढाउने तरिकाका बारेमा उदाहरण सहित व्याख्या गर्ने जमर्को गरिएको छ ।
खर्च, आम्दानी, सम्पत्ति र दायित्व गरी सहकारीमा मूख्य खाताहरु ४ वटा हून्छन । ति खाताहरुलाई खर्चलाई २ नं., आम्दानीलाई ३ नं., सम्पत्तिलाई ४ नं. र दायित्वलाई ५ नं. भनि संकेत गरिएको हून्छ । सवै मुख्य खाताहरुका ससाना सहायक खाताहरु हून्छन । तिनिहरुको पनि आआफ्नै संकेत नम्वरहरु हून्छन । खर्च खाता तथा सम्पत्ति खाता डेविट खाताहरु हून भने आम्दानी खाता र दायित्व खाता क्रेडिट खाताहरु हून । यस मानेमा जम्मा खर्च र जम्मा सम्पत्ति जोड्दा आउने रकम, जम्मा आम्दानी तथा जम्मा दायित्व जोड्दा आउने रकमसंग बराबर हूनूपर्दछ । कूनै पनि कारोवार पोष्ट गर्दा एउटा डेविट र एउटा क्रेडिट सहायक खाता हूनै पर्दछ । अर्थात जूनसूकै कारोवार पोष्ट गर्दा पनि त्यो कारोवारलाई एकपटक डेविट खातामा पोष्ट गर्नू पर्दछ भने अर्को पटक क्रेडिट खातामा पोष्ट गर्नुपर्दछ । लेखाको यस पद्धतीलाई दोहोरो लेखा प्रणाली भनिन्छ । तर सफ्टवयरमा भने एउटा कारोवार एक पटक मात्र पोष्ट गरे पूग्छ त्यहाँ स्वतः दोहोरो पोष्टीङ्ग हूने व्यवस्था मिलाईएको हून्छ । यस प्रणालीलाई अझ राम्रो संग बूझ्नको लागि तलका उदाहरणहरु हेर्न सान्दर्भिक रहला ।
कुनै बचतकर्ताले सहकारीमा रहेको उसको बचत खातामा जम्मा गर्नको लागि ५,००० रुपैया बुझाएपछि यसलाई पोष्ट गर्दा दायित्व (५नं.) मुख्य खाता अन्तरगतको बचत (३०...) सहायक खाता क्रेडिट हुन्छ भने सम्पत्ति (४नं.) मुख्य खाता अन्तरगतको नगद (८०) सहायक खाता डेविट हुन्छ । यसैगरी अर्को व्यक्तिले ५०,००० रुपैयाको शेयर खरिद गरेको कारोवारलाई पोष्ट गर्दा दायित्व (५नं.) मुख्य खाता अन्तरगतको शेयर (१०...) सहायक खाता क्रेडिट हुन्छ भने सम्पत्ति (४नं.) मुख्य खाता अन्तरगतको नगद (८०) सहायक खाता डेविट हुन्छ । सहकारी संस्थाले ४,५०० रुपैया घरभाडा भुक्तानी गरेको अर्को कारोवार पोष्ट गर्दा खर्च (२नं.) मुख्य खाता अन्तरगतको घरभाडा (१५०...) सहायक खाता डेविट हुन्छ भने सम्पत्ति (४नं.) मुख्य खाता अन्तरगतको नगद (८०) सहायक खाता क्रेडिट हुन्छ । यस्तै कुनै व्यक्तिले सेवा शुल्क बापत १५० रुपैया भुक्तान गरेको कारोवारलाई चारखातामा चढाउंदा आम्दानी (३नं.) मुख्य खाता अन्तरगतको सेवा शुल्क (१६०...) सहायक खाता क्रेडिट हुन्छ भने सम्पत्ति (४नं.) मुख्य खाता अन्तरगतको नगद (८०) सहायक खाता डेविट हुन्छ । यि माथि उल्लेख भएका चारवटा उदाहरणलाई यस पछाडी चार्टमा प्रस्तुत गरिएको छ । सामान्य अवस्थामा खर्च सधैं डेविट र आम्दानी सधैं क्रेडिट हूने भएकाले तल खर्च र आम्दानी महलमा डेविट क्रेडिट बनाईएको छैन । सम्पत्ति खाताको बांकी मौज्दात हिसाव गर्न डेविटमा क्रेडिट घटाउनू पर्दछ किनकी सम्पत्ति डेविट खाता हो र यसको मौज्दात जहिले पनि डेविटमा नै हुन्छ । दायित्व खाताको बांकी मौज्दात निकाल्दा क्रेडिटमा डेविट घटाउनू पर्दछ किनकी दायित्व क्रेडिट खाता हो र यसको मौज्दात जहिले पनि क्रेडिटमा नै हून्छ ।
संलग्न टेबलमा कारोवार नं. १ ले बचत जम्मा हुंदा डेविट सम्पत्ति र क्रेडिट दायित्व भएको देखाउंछ । जसले गर्दा सम्पत्ति पनि बढेर ५,००० पूगेको छ । क्रेडिट पनि बढेर ५,००० पूगेको छ । कारोवार नं. २ ले शेयर थप हुंदा सम्पत्ति डेविट भई पहिलाको बांकी सम्पत्ती ५,००० मा थप भएर जम्मा सम्पत्ति ५५,००० पूगेको देखियो भने क्रेडिट पनि दायित्व खातामा पहिलाको ५,००० मा थप भई जम्मा दायित्व ५५,००० पूग्यो । ३ नं. कारोवारले खर्च ४,५०० डेविट भर्ई जम्मा खर्च ४,५०० पूगेको छ भने सो खर्च गर्दा ४,५०० सम्पत्ति क्रेडिट भई घटेकोले जम्मा सम्पत्ति ५०,५०० मात्र बांकी रहेको छ । ४ नं. कारोवारले आम्दानी क्रेडिट भई जम्मा आम्दानी १५० बढेको छ भने सम्पत्ति पनि १५० रुपैया बढेर जम्मा सम्पत्ति ५०६५० पूग्यो । अव जम्मा खर्च र जम्मा सम्पत्ति अर्थात सम्पूर्ण डेविट जोडेर हेरौं । जम्मा डेविट ४,५००+५०,६५०=५५,१५० देखिन्छ । अव जम्मा आम्दानी र जम्मा दायित्व अर्थात सम्पुर्ण क्रेडिट जोडेर हेरौं । जम्मा क्रेडिट १५०+५५,०००=५५,१५० देखिन्छ । यसरी डेविट तथा क्रेडिट बराबर हूनू पर्दछ ।
खर्च डेविट हूनू भनेको खर्चमा बृद्धि हूनू हो । आम्दानी क्रेडिट हूनू भनेको आम्दानीमा बृद्धि हूनू हो । सम्पत्ति डेविट हूनू भनेको सम्पत्तिमा बृद्धी हूनू हो । सम्पत्ति क्रेडिट हूनू भनेको सम्पत्तिमा कमि हूनू हो । दायित्व क्रेडिट हूनू भनेको दायित्व वा जिम्मेवारीमा बृद्धि हूनू हो । दायित्व डेविट हूनू भनेको दायित्व वा जिम्मेवारीमा कमी आउनू हो । यसलार्ई अझ राम्ररी बूझ्नको लागि एउटा अर्को उदाहरण हेरौं । जव कसैले संस्थामा सम्पत्ति जम्मा गर्दछ (नगद बूझाउंछ) तव संस्थाको सम्पत्ती बृद्धि हून्छ, अर्थात नगद डेविट हून्छ । यसरी प्राप्त भएको नगदको क्रेडिट निम्न बमोजिम ३ प्रकारको हून सक्दछ ।
१. कि भने सो रकम भविष्यमा फिर्ता गर्नूपर्ने हून्छ जस्तै सदस्यहरुले बचत जम्मा गर्दा, यस्तो अवस्थामा सो कारोवारको क्रेडिट दायित्व खाता हून्छ । किनकी आज नगद प्राप्त गरेको सम्पत्ति भविष्यमा संस्थाले फिर्ता गर्नूपर्ने दायित्व सिर्जना हून्छ ।
२. कि भने सो रकम कूनै शिर्षकमा आम्दानी स्वरुप लिईएको हून्छ जस्तै प्रवेश शूल्क, यस्तो अवस्थामा सो कारोवारको क्रेडिट आम्दानी हून्छ । (आम्दानी जो भविष्यमा कसैलाई फिर्ता गर्नू पर्दैन)
३. कि भने सो रकम सम्पत्तिकै अर्को शिर्षकमा घटेको हून्छ जस्तै बैंकबाट पैसा फिर्ता झिक्दा । यस्तो अवस्थामा सो कारोवारको क्रेडिट बैंक खाता हून्छ । एउटा सम्पत्ति नगद जो बढेको हून्छ र अर्को सम्पत्ति बैंक मौज्दात जो घटेको हून्छ ।
