04/03/2017
arkadaşlar okuyun ama sonuna kadar okuyun ve okutun paylaşın bubanlar neler cekmis zamanında okuyun..
Bubanlar: Bilinmeyen Bir Sürgün Hikâyesi
19.11.20150 3.853 kez okundu
Dersim katliamının sayfası yeniden açılırken, sürgüne uğrayan Mutkililer de ‘Buban’ arşivlerinin açılmasını istiyor.
Mereto Dağı’nın eteğindeki Kayran köyünden dumanlar yükseliyor. 8 yaşında bir çocuk hızla köyün arkasındaki sarp dağın eteğine doğru koşuyor, ağabeyinin “Sakın arkana bakma, sadece koş!” uyarısını aklından çıkarmadan. Neredeyse ciğerlerini söken nefesinden başka duyduğu tek şey kurşun sesi. Hayatta kalması hızına bağlı, o yüzden sadece koşuyor. İlk bulduğu mağaraya giriyor. Birbirine sarılmış, korkudan titreyen onlarca insan. Hemen aralarına giriyor. Kuralları biliyorlar; ağlamak yok, ses çıkarmak yok. Bir bebek ağlamaya başlayınca kızgın bakışlar annesine yöneliyor. Fakat nafile, zavallı kadın susturamıyor oğlunu. Ayak sesleriyle birlikte kurşun sesleri de yaklaşıyor. “Kapa ağzını!” diyor biri, fısıltılı bir bağırmayla. Anne çaresiz kapatıyor minik yavrusunun ağzını. Hınca hınç dolu mağarada korkudan neredeyse nefes bile alınmıyor. Ölmemek için dua ediyorlar. Her şey hayatta kalmak için. Ayak sesleri uzaklaşıyor. Bitmek bilmeyen dakikalarda annenin ömründen ömür gidiyor. Titreyen ellerini çekiyor evladının ağzından; bebek artık ağlamıyor. Nefes de almıyor. Anne çıldırıyor, sarsıyor yavrusunu. Birden kendine geliyor, baygın çocuk. Mağaradaki ölümün soğuk yüzü, yerini sıcak tebessümlere bırakıyor. Bu kez sessiz çığlıklarla seviniyor Bubanlılar.
Film senaryolarına taş çıkartacak bu olay 1934 yılında Bitlis’in Mutki ilçesinde yaşandı. Dağa koşarak canını kurtaran Arif İdiz ise şimdi 85 yaşında.
Cumhuriyet döneminde Dersim katliamının korkunç tabloları tartışılmaya başlarken, açılması gereken arşivler arasında Buban Katliamı gibi daha yüzlerce Kürt soykırımı tabloları görülecektir. Hep katliamlar, sürgünler çıkacak karşımıza. Bunlardan biri de işte Buban; Dersim olaylarından önce meydana gelen ve tarih kitaplarında ‘Kürt isyanı’ diye geçiştirilen ‘Buban İsyanı’.
Aslında yeni kurulan devlet, Mutki’ye 1925’te bir çentik atmıştır. İnkılapları bütün Türkiye sınırlarında uygulamak isteyen rejim, İstiklal Mahkemeleri’ni kurarak âdeta bir cadı avına çıkacaktır. İskilipli Atıf Hoca’lar idam edilecek, şapka giymek istemeyen köylü vatandaş tehdit unsuru olarak görülecektir. Kürt bölgelerindeki ‘Şeyh Sait İsyanı’ gibi olaylar da kanlı şekilde bastırılacaktır. Mutki halkının da Şeyh Sait’e destek verdiği öne sürülmüş ve isyan bastırıldıktan sonra gerginlik başlamıştır. Vergi, askerlik ve silah toplamak üzere bölgeye bir tabur gönderilir. Tabii pek de nazik davranılmaz halka. O güne kadar devletin nüfuz ve otoritesinin dışında yaşayan bölgedeki aşiretler bunu kabul etmek istemez ve bir araya gelerek tabura saldırır. İsyan, 1928 yılının ilkbaharında başlar. Vakıa isyanın sebebi siyasi değildir. Hor köyü halkının 14 Temmuz’da kaymakam ve bir jandarma erini de şehit etmesiyle gerginlik zirveye çıkar. Nihayetinde isyan üç ay içinde kanlı şekilde bastırılır.
1933’te Mutki’de yine ufak kıpırdanmalar başlar. Ağır vergi, şapka dayatması, askerlerin tutumu köylüleri çileden çıkarır. 1934’te Mutki’nin Buban aşiretine bağlı dört köyünde yüzlerce insanın canına mal olan olaylar meydana gelir. Kendilerini ‘Kürt, dımili’ olarak tarif eden Bubanlılar Şapka Kanunu’na karşı gelerek isyan ettikleri gerekçesiyle iki yıl ateş altında tutulur. Dağlara çekilen halk açlıkla, sefaletle mücadele ederken köyler ve geçim kaynakları olan ceviz, üzüm gibi ağaçlar askerler tarafından yakılır. Yakalanan köylüler öldürülür. Dağlarda saklananlar bir süre direnir. Açlık ve sefalet sonucu takatsiz kalınca da teslim olurlar. Yaklaşık 1700 Bubanlı, Türkiye’nin dört bir yanına sürgün edilir; köyünden koparılarak önce Bitlis’ten Elazığ’a kadar yürütülür. Zorlu şartlarda açlıktan, soğuktan, hastalıktan ölenlerin cenazeleri yollarda defnedilir. Elazığ’dan trenlerle Mersin Limanı’na getirilir, oradan gemilerle Tekirdağ’a ve çeşitli şehirlere dağıtılırlar. Edirne, Bursa, Çanakkale, Balıkesir, İzmir, Aydın, Kırıkkale, Samsun bilinen yerler… Her aile, farklı illerin farklı köylerine gönderilir. İki aile bir arada aynı köye, kasabaya yerleştirilmez. Yerinden yurdundan edilen Bubanlılar, 15 yıl birbiriyle görüştürülmez. Gittikleri yerde dil bilmeyen, iş imkânı olmayan Bubanlılar zor yıllar geçirir. 1948’de çıkarılan afla geri dönmelerine izin verilir. Yıllarca birbiriyle görüşmeyen aileler, 1952’ye kadar peyderpey geri döner. Bir kısmı ise dönemez, bulunduğu yere yerleşir.
Şimdi 9 köyü olan ve sayısı 30 binlere varan Bubanlılar büyüklerinin çektiği sıkıntıları unutamıyor. Sürgün anılarıyla büyüyen torunlar, Dersim arşivlerinin yanında Buban arşivlerinin de açılmasını istiyor. Onlar şimdi eğitimli ve çoğu iş adamı, memur, müteahhit, bürokrat…
Sürgünün tanıklarından biri Üstad Bediüzzaman Said Nursi’nin talebelerinden Nadir Baysal. 85 yaşındaki Baysal, sürgün yıllarında 12 yaşındadır. Çektikleri zulmü dün gibi hatırlıyor, “Unutulacak gibi değil!” diyor. Katliam ve sürgünlerin çocuk yaşta hafızasına kazındığını söylüyor. Bir jandarmanın köylerindeki evleri ateşe vermesini ve ağaca asılmış kesik başları unutamıyor. Olaylar sırasında bir ağabeyini, amcaoğullarını ve birçok yakınını kaybeder. Hükümetle görüşmeye giden amcası ve iki köylü de sorgu için tutuklanır. Kış vakti üstü açık arabada sevk edilen köylüler yolda donarak ölür. Akrabalarından birini yakalayan askerler ibret-i âlem olsun diye adamın kafasını gövdesinden ayırıp bir ağaca asar. Köylü yaklaşmasın diye de ağacın altına mayın döşerler. Ailesiyle l939’da Kastamonu’ya sürgün edilen Baysal, “Bu zulmü gavur yapmazdı.” diyor.
Yaşananların tarih kitaplarında ‘Kürt isyanı’ diye bilindiğini söyleyen Baysal, şöyle devam ediyor: “Genelkurmay arşivlerinde yapılan zulümler yazıyordu. Halk dinine düşkün. Cebren giydirilmek istenen şapkayı ‘Frenk işi’ diye istemedi. “Kürtlük yapılıyor” denilerek katliam yapıldı. Eğer halk silaha el atsaydı, taburla asker öldürürdü. Çünkü tabiat şartlarını köylü daha iyi biliyor. Ama şöyle diyorlardı: ‘Askerler de emirle hareket ediyor, onlar da ana kuzusu.’ Fakat mahkemeye gidip de dönen olmuyordu. İdam rakamları belli değil.”
Nadir Baysal’ın ağabeyinin eşi Gonca Baysal (80) sürgünde 3-4 yaşlarındadır. Sürgünden sonra ailesinin her hafta af için haber beklediğini anlatan Gonca Hanım, o dönemi şöyle anlatıyor: “Acaba dönüş ne zaman, af gelecek mi diye sürekli konuşurlardı. Olumsuz haber gelince kadınların eve girip ağıt yaktığını hatırlıyorum. Zor zamanlar geçirdik.”
Buban aşiretinden Muhittin Saldanlı, ailesi Balıkesir’e sürgün edilenlerden. Üç ağabeyinin nüfus kâğıdında doğum yeri Balıkesir yazıyor. Kendisi, aile sürgünden dönünce Bitlis’te dünyaya gelir. Sürgünde büyük sıkıntı çeken ailesinin acı hatıralarıyla büyümüş: “Askerlere yakalanmamak için günlerce mağaralarda aç susuz saklanmışlar. Köylerimizde hiç yaşlı ağaç yok, hepsini yakmışlar. Kökü yanmayan ağaçları dinamitle yok etmişler. Sürgün yollarında mezarlarımız var. Sürüldükleri yerler ise bölgenin en kötü dağ köyleri. Yıllarca kardeş kardeşi görmemiş. Eğer başka aşiretten gelin varsa o gelinin ailesini de sürmüşler. Gittikleri yerlerde dil bilmezler, hamallık yaparak geçinmişler.”
Sürgünün şahitlerinden Arif İdiz, ailesiyle birlikte Balıkesir’e gönderilir. O zaman 8 yaşındadır. Sürgün yolunda babasını kaybeder ve yol kenarına defnederler. Kendisinden küçük kız kardeşi ise açlıktan toprak yer. Yorgunluğa, açlığa dayanamayan minik kız da vefat eder. Yaşanan acıları unutmanın imkânsız olduğunu ifade eden İdiz özellikle vurguluyor: “Yaşanan isyanın sebebi zülüm ve baskı idi. O zaman Bitlis’ten Sason bölgesine geçen askerî birlikler köylülere olmadık hakaret ve işkencelerde bulunurdu. Artık köylünün canına tak ettiği bir noktada isyan edildi.” Yaşananlardan Devlet partisi ‘Halk Partisi’ni (CHP) sorumlu tutan İdiz, onların her şeyi bildiğine inanıyor. Torunu Gökhan İdiz ise şu ifadeleri kullanıyor: “Geçmişte büyüklerimize bu acıları yaşatanlara dedemin tabiri ile Halk Partisi’ne hesap sormak boynumuzun borcudur.”
Genelkurmay arşivlerinin açılmasını isteyen Muhittin Saldanlı, atalarına neler yapıldığını bilmek istediklerini kaydediyor. Tarih kitaplarında yalan yanlış bilgiler yer aldığını belirtirken “Kanı durduran ister Erdoğan (Başbakan) ister Kılıçdaroğlu (CHP genel başkanı) olsun, ben o insanın ayağını öperim. Kan üzerinden siyaset yapan da yanlış yoldadır.” diyor.
Çankırı’ya sürgün edilenlerden Abdülmecid Öndaş (55) ise 1986 yılında emekli nahiye müdürünün kendilerine bir gerçeği itiraf ettiğini söylüyor. Aşiretleriyle ilgili rapor tutan nahiye müdürü, Genelkurmay’a aşiretle ilgili sürekli bilgi verdiğini itiraf eder. Artık yöneticilerin örf, âdet ve dillerini bilerek konuştuğunun altını çizen Öndaş’a göre bu hoşgörünün olmamasının teröre hizmet ettiğini söyledi.
Nadir Baysal, Genelkurmay arşivleri açıldığı takdirde gerçeklerin gün yüzüne çıkacağını belirtiyor. Başbakan Erdoğan’ın Dersim özrünü de çok önemsiyor Baysal. Cumhuriyet kurulduğundan bu tarafa böyle güzel bir adım görmediğini ifade ediyor. Artık köylerde jandarma görmediklerini hatırlatırken barış vurgusu yapıyor: “Kürt-Türk ayrımını çıkaran fesat zihniyettir. Kimsenin birbiriyle sorunu yok. Araya fitne sokuyorlar.” Kürtlerin inkarının düşmanlığın ortaya çıkmasında esas rol oynadığını da kaydetmek gerekiyor.
‘Sürgünde bize Bediüzzaman Said Nursi sahip çıktı’
Sürgünde ailesiyle Kastamonu’ya gönderilen Nadir Baysal ve ailesine Bediüzzaman Said Nursi sahip çıkar. Üstad’ın talebelerinden Çaycı Emin’in yanında çalışmaya başlayan Baysal, Üstad’ın mektuplarını taşır. Küçük olduğu için kimse ondan şüphelenmez. Üstad’ın yanına rahatça girer çıkar, günlük işlerine yardım eder. Baysal’ın Türkçe bilmeyen yaşlı babası da sık sık Üstad’ı ziyaret edip teselli bulur. Baysal, köyünden ayrılmanın ve zulmün hüznünü yaşayan babasına Üstad’ın teselli verdiğini anlatıyor. Bir defasında ise “Babana söyle üzülmesin, hükümet sizi affedecek.” dediğini aktarıyor. Üstad Kastamonu’ya geldiğinde ilk ikamet ettiği evden, kolayca gözlenebilmesi için karakola yakın bir eve sevk edilir. Hamallıkla geçimlerini sağlayan Baysal ve ailesinin kötü bir evde kaldığını öğrenince, üç katlı ilk evinin anahtarını bu aileye verir. Baysal ailesi dokuz sene bu evde kira ödemeden kalır. Yeni evin her katında üç oda, tuvalet, banyo vardır. Sürgünün çilesini dolduran aile için bu ev âdeta saray gibi gelir. Evlere su taşıyarak para kazanan Baysal, Üstad’ı her gördüğünde yorgunluğunu da atar.
Cepken giyiyor, köstekli saat taşıyorlar
Buban aşireti, bölgede nezaketi ile biliniyor. Sürgün edildikleri yerde öğrendikleri Türkçenin şivesini de nesilden nesile aktarmışlar. Muhittin Saldanlı askerdeyken komatanı “Nerelisin?” diye sorunca “Bitlis” cevabını verir. “Ne mezunusun?” sorusuna ise “İlkokul” karşılığını verince komutandan “Yalan söyleme, ben senin kadar düzgün Türkçe konuşmuyorum.” diye tokat yer. Sürgün dönüşü yanlarında birçok yöreye ait kelime de getirmişler. Ellam, aga, efe, üj-bej bunlardan birkaçı. Ege’den dönenler, kasket, cepken, köstekli saatlerle gelmiş. Her yöreden yemek kültürleri de eklenince Bubanlılar tam bir kültür mozaiği olmuş. Batı usulü tarhana ve baklavayı da yöreye onlar tanıtmış. Hala bayramlarda batı usulü dilimlenmiş baklava yapıyorlar. Komşuları ise tarhana içmeye geliyor.
Tabii ki, sürgün ve sılada kalmanın Bubanlılar üzerinde asimile edici etkileri de olmuştur. Kürtçenin kurmancı ve dimilli lehçelerini çok iyi konuşabilen Bubanlı eskilerin yerinde bugünkü gençler Kürtçeyi iyi konuşamamanın ezikliğini çekiyorlar.
Buban ve Bitlis isyanları arşivleri açılırsa, daha neleri öğreneceğiz.
Etiketler: Ayaklanma / Bitlis / Buban İsyani / Mutki Ayaklanması / Mutki Tarihi
‘Erivan radyosunun Kürtçe yayınını dinlemiş her Kürdün anlatacağı şeyler vardır’
‘Erivan radyosunun Kürtçe yayınını dinlemiş her Kürdün anlatacağı şeyler vardır’
‘Erivan Radyosunda Kürt Sesi’ başlıklı kitabının yazarı Zeri İnanç’la, kitabından yola çıkarak, Ermenistan’da yaşayan Kürtlerin dününe ve bugününe uzanan bir...
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 TÜMÜ
İLGİLİ HABERLER
Mutki Ayaklanmasına Kapsamlı Bakış
Mutki Ayaklanmasına Kapsamlı Bakış
Eski Mossad Ajanı Geyzi’den Türkiye Kürdistan ve Ortadoğu Yorumu
Eski Mossad Ajanı Geyzi’den Türkiye Kürdistan ve Ortadoğu Yorumu
Kürdistan’da İki Bin Yıllık Avesta Bulundu
Kürdistan’da İki Bin Yıllık Avesta Bulundu
Ala Rengîn Alaya Kurdistanê Kurdistan Bayrağı
Ala Rengîn Alaya Kurdistanê Kurdistan Bayrağı
Bediüzzaman Saîd-i Kurdî – Cemaatçiler ve Ermeniler
Bediüzzaman Saîd-i Kurdî – Cemaatçiler ve Ermeniler
M.Kemal Atatürk; ” Altmış Kürdü İdam Ettim.”
M.Kemal Atatürk; ” Altmış Kürdü İdam Ettim.”
Sürgündeki Caşlar
Sürgündeki Caşlar
Ferzende Beg – Lekolin
Ferzende Beg – Lekolin
Diyarbakır’da Tarih Katlediliyor
Diyarbakır’da Tarih Katlediliyor
İsmail Beşikçi’nin Bitlis Anıları
İsmail Beşikçi’nin Bitlis Anıları
Kürd Kadınları Teâlî Cemiyeti
Kürd Kadınları Teâlî Cemiyeti
Mesud Barzani Uluslararası Topluma Efrin İçin Acil Çağrı’da Bulundu
Mesud Barzani Uluslararası Topluma Efrin İçin Acil Çağrı’da Bulundu
ZİYARETÇİ YORUMLARI
Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.
YORUM YAZ
Yorumunuz
İsminiz
Mail adresiniz
Web siteniz
Gönder
KÖŞE YAZARLARI
TÜM YAZARLAR
Baran ZEYDANLIOĞLU
Baran ZEYDANLIOĞLU
Bitlis Kalesi’nin Büyük İskender ile alakası var mı?
Nimetullah ATAL
Nimetullah ATAL
Kürt Kimliği ve Hamidiye Alaylarını Oluşturan Aşiretler
Şakir Epözdemir
Şakir Epözdemir
Salih Begê Mîrê Şêrwan û Malbata Şeref Xanan
Yaşar ABDÜLSELAMOĞLU
Yaşar ABDÜLSELAMOĞLU
Rêberê Kurd ê herî çeleng, lê bênav
Anket
Sorry, there are no polls available at the moment.
