28/09/2026
पासपोर्ट आकाराचा फोटो काढायला तुम्ही एक भले गृहस्थ म्हणून जाता आणि पाचच मिनिटांनंतर फोटोत असे दिसू लागता जणू एखाद्या छोट्या आर्थिक घोटाळ्यात पकडले गेला आहात!
फोटोग्राफर तुम्हाला एका गोल स्टूलवर बसवतो, ज्याची उंची प्रत्येक ग्राहकानंतर आपोआप कमी होत जाते. मागे पांढरा पडदा असतो, ज्यावर आधी बसून गेलेल्या लोकांच्या डोक्याचे डाग उमटलेले असतात. तो कॅमेरा हातात घेऊन सांगतो, "सरळ बसा." तुम्ही ताठ बसता. तो लगेच म्हणतो, "एवढं ताठर नको, नॉर्मल बसा." आता तुम्हाला समजतच नाही की नॉर्मल बसताना मणक्याचा नेमका कोणता भाग कुठे ठेवायचा असतो.
तो म्हणतो, "हनुवटी जरा खाली." तुम्ही खाली करता. म्हणतो, "डोळे वर." तुम्ही डोळे वर करता. म्हणतो, "मान सरळ." तुम्ही मान सरळ करता. मग म्हणतो, "खांदा तिरका झालाय." पाच सूचनांनंतर तुमचा चेहरा कॅमेऱ्याकडे असतो, पण बाकीचं शरीर वेगवेगळ्या दिशांना जाऊन जणू एखादं राजकीय आघाडी सरकार चालवत असतं.
आता तो म्हणतो, "चेहऱ्यावर हलकं हसू आणा." तुम्ही हसता. तो लगेच टोकतो, "दात दिसता कामा नयेत." तुम्ही दात लपवता, हसू गायब होतं. तो म्हणतो, "थोडे खूश दिसा." तुम्ही पुन्हा प्रयत्न करता. काही क्षणांनंतर चेहऱ्यावर जे भाव उमटतात, ते आनंदाचे नसून त्या कर्मचाऱ्यासारखे असतात ज्याला बॉसने सांगितलंय, 'नोकरी तर चाललीय, पण पॉझिटिव्ह राहा!'
पहिला फोटो निघतो, बरोबर फ्लॅशच्या वेळी तुमची पापणी मिटते. दुसऱ्यात तोंड किंचित उघडं असतं. तिसऱ्यात एक डोळा दुसऱ्यापेक्षा लहान दिसतो. चौथ्यात केसांची एक बट अशी उभी राहिलेली असते जी आरशात कुणालाच दिसली नव्हती. पाचवा फोटो ठीकठाक येतो, पण फोटोग्राफर तो बघून म्हणतो, "सर, कान पूर्ण दिसत नाहीये." दुनिया तुमची ओळख डोळे, नाक आणि आधार क्रमांकावरून पटवून घेईल, पण पासपोर्ट फोटोत जर कान लपला तर देशाच्या सुरक्षेला धोका निर्माण होऊ शकतो!
चष्म्यावर प्रकाश चमकतोय म्हणून तो चष्मा काढायला लावतो. चष्मा निघताच तुम्हाला कॅमेरा दिसेनासा होतो. तो म्हणतो, "लेन्सकडे बघा." तुम्ही अंदाजाने समोर बघता. तो म्हणतो, "इकडे नाही सर, जरा डावीकडे." तुम्ही डावीकडे वळता. तो म्हणतो, "जास्त झालं, आता उजवीकडे." फोटोत डोळे असे दिसतात जणू तुम्ही कॅमेऱ्याकडे नाही, तर त्याच्या शेजारी उभ्या असलेल्या एखाद्या अदृश्य माणसाकडे बघत आहात.
फोटोग्राफर स्क्रीनवर सहा फोटो दाखवून विचारतो, "यातला कोणता ठेवू?" सगळ्यांमध्ये एवढाच फरक असतो की—एकात तुम्ही दुःखी आहात, दुसऱ्यात अस्वस्थ, तिसऱ्यात संशयास्पद, चौथ्यात थकलेले, पाचव्यात वैतागलेले आणि सहाव्यात आपल्या वकिलाची वाट पाहत आहात. तुम्ही बराच वेळ निरखून विचारता, "यातला सर्वात चांगला कोणता आहे?" तो न बघताच म्हणतो, "सगळेच भारी आहेत," कारण त्याचं काम पर्याय देणं आहे, दिलासा देणं नव्हे.
तुम्ही एक फोटो निवडता. तो चेहऱ्याचं एडिटिंग सुरू करतो. आधी त्वचा साफ करतो, मग डोळ्यांखालील काळे डाग हटवतो, मग कपाळाची चमक कमी करतो. काही वेळातच स्क्रीनवर अशी एक व्यक्ती प्रकट होते जी तुमच्यासारखीच दिसते, पण जिने आयुष्यात कधी ऊन, ताण किंवा विजेचं बिल पाहिलेलंच नाही. तुम्ही म्हणता, "जरा नॅचरल ठेवा." तो दोन क्लिक्स मागे घेऊन म्हणतो, "आता एकदम नॅचरल आहे." पण चित्रात अजूनही तुम्ही स्वतःपेक्षा अकरा वर्षांनी लहान आणि तीन शेड्सने अधिक गोरे दिसत असता.
दहा मिनिटांनंतर आठ छोटे फोटो कापून हातात मिळतात. प्रत्येक फोटो इतका बारीक असतो की त्यात कान तर अगदी स्पष्ट दिसतात, पण माणूस मात्र ओळखू येत नाही. तुम्ही ते सांभाळून पाकिटात ठेवता. घरी जाऊन एक फोटो बायकोला दाखवता. ती बघताच विचारते, "हा कधी काढलात?" तुम्ही म्हणता, "आत्ताच." ती लगेच म्हणते, "मग यात एवढे आजारी का दिसत आहात?"
दुसऱ्या दिवशी तुम्ही पासपोर्ट ऑफिसमध्ये पोहोचता. फॉर्म आणि फोटो पुढे करता. कर्मचारी फोटो परत देत म्हणतो, "याची गरज नाही, फोटो इथेच कॅमेऱ्याने काढला जाईल." तुम्ही विचारता, "मग याला पासपोर्ट आकाराचा फोटो का म्हणतात?" कर्मचारी तुमच्याकडे अशा नजरेने बघतो ज्यावर स्पष्ट लिहिलेलं असतं—पुढचा प्रश्न जरा विचार करून विचारा.
तो समोर लावलेल्या छोट्या कॅमेऱ्याकडे बोट दाखवून सांगतो, "तिकडे बघा." तुम्ही केस नीट करण्यासाठी हात वर करताच तिकडे कॅमेरा क्लिक होतो. तुम्ही म्हणता, "अहो, अजून एकदा घ्या, मी तयार नव्हतो." तो स्क्रीनकडे बघत म्हणतो, "छान तर आलाय!"
दहा दिवसांनंतर पासपोर्ट घरी येतो.
तुम्ही उत्सुकतेने तो फोटो बघता.
केस अर्धे विस्कटलेले, एक डोळा जवळपास मिटलेला, तोंड काहीतरी बोलण्यासाठी उघडं आणि चेहऱ्यावर साफ दिसतंय की फोटो काढला गेलाय याची कल्पना फोटो निघून गेल्यावर आली होती.
आता हाच फोटो पुढची दहा वर्षे जगातील प्रत्येक विमानतळावर तुम्ही म्हणजेच 'तुम्ही' आहात हे सिद्ध करत राहील.
आणि ते पैसे देऊन काढलेले आठ देखणे फोटो...
घरातल्या कपाटाच्या ड्रॉवरमध्ये पडून पडून एक्सपायर होत राहतील.
कारण माणूस म्हातारा होऊ शकतो,
पण पासपोर्ट आकाराचे फोटो कधीच संपत नाहीत!
